Hoe wordt de pijn van het volk Israël geuit? De geschiedenis van dit volk wordt immers al duizenden jaren getekend door lijden.

Pijnpunt 1: De toon van heimwee

Dit lijden voel ik, telkens wanneer ik luister naar klezmermuziek. Deze muziekstijl, diep geworteld in de Joodse cultuur van Oost-Europa, klinkt vaak op feesten en bruiloften, waar zij met vrolijke melodieën de vreugde onderstreept. En toch klinkt er in al die vreugde een ondertoon van pijn. Dat komt, denk ik, door de instrumenten die vaak gebruikt worden: de klaaglijke klanken van de klarinet en de melancholische tonen van de viool. Ook de gebruikte toonladders dragen bij aan die weemoedige sfeer. Daardoor ontstaat er in een feestelijke gebeurtenis, zoals een Joodse bruiloft, een diepere laag vol heimwee en verlies.

Pijnpunt 2: De woorden van heimwee

Precies die gevoelens klinken door in de eeuwenoude woorden in Psalm 137:1:

“Aan de rivieren van Babel, daar zaten wij, ook weenden wij, als wij gedachten aan Sion.”

Deze woorden geven het intense verlangen naar thuis weer. Voor Israël is dat thuis Sion, de berg waar de tempel stond en waar de HEERE zijn woning had (Psalm 74:2). Daarmee werd Sion ook de aanduiding voor Jeruzalem. Door de verwoesting van de stad en tempel en de daarmee samenhangende verstrooiing, is het volk Israël niet meer thuis en zingt het met heimwee in het hart over Sion.

Pijnpunt 3: Het lied van heimwee

Tot op de dag van vandaag wordt de innerlijke pijn verweven in de noten en melodieën van de klezmermuziek: het besef van ontheemding. Zelfs als Joden zelf dat gevoel niet uitspreken, wordt het hun vaak door anderen opgedrongen: jullie horen hier niet. Zo kwam het keer op keer tot gewelduitbarstingen tegen Joden, waarbij slechts twee wegen overbleven: sterven of vluchten. Rond 1900 dwongen pogroms miljoenen Oost-Europese Joden hun thuisland te verlaten. Velen van hen scheepten in via de haven van Rotterdam en zochten een nieuw bestaan in de Verenigde Staten [1]. In hun bagage namen zij de klezmermuziek mee. Zo vond deze muziek ook daar een plek. Maar de melancholische ondertoon vertelde hetzelfde verhaal: ook dit is niet ons thuis. Want zelfs in hun nieuwe vaderland laaide het antisemitisme op, opnieuw met verlies van levens en bezittingen tot gevolg. Het verlangen naar huis blijft en dat wordt geuit in een lied van heimwee.

הַטּוֹב

Het Goede,

Gert Jan

[1] J. F. L. Bastiaanse, De Jodenzending en de eerste decennia van de Hervormde Raad voor Kerk en Israël 1925-1996: Een generatie in dienst van de joods-christelijke toenadering (Zoetermeer: Boekencentrum, 1995), 67–68.

Titelfoto: Mark Drummer, Klarinette, 2021, CC BY 2.0.