Wat is de schuld van de kerk aan de Holocaust?

Deze vraag blijft terugkeren en lijkt niet definitief afgehandeld te zijn.

Verdachte: De kerk

Met name de Duitse protestantse kerk wordt steeds opnieuw in de beklaagdenbank geplaatst [1]. Wat is de aanklacht? Wat het verweer? En wat het oordeel?

Dossier 1: Religie

Bij de schuldvraag komt de relatie tussen christendom en jodendom aan de orde. In de Middeleeuwen laat de kerk een streven naar eenheid zien. Om deze eenheid te bevorderen moesten Joden apart wonen en werd geprobeerd hen tot het christendom te bekeren. Daarbij moesten gedoopte Joden hun identiteit opgeven. Omdat de verwachte massale bekering van de Joden uitbleef, veranderde het beeld van de Jood van een onwetend persoon in een duivels figuur. Luther is een voorbeeld van deze omslag; na deze omkering liet hij zich zeer negatief uit over de Joden. Duitse theologen beriepen zich in de aanloop naar de Holocaust maar al te graag op deze anti-Joodse uitspraken binnen de kerkelijke traditie. Daarmee zou de christelijke religie verantwoordelijk zijn voor de Holocaust.

Dossier 2: Cultuur

Niet alleen de christelijke religie, maar ook de Verlichting als centrale culturele beweging in het christelijke Europa, liet een eenheidsstreven zien. Vanuit één concept wilde de Verlichting een nieuwe maatschappij opbouwen. Met de opkomst van de nationale staten kwam ras centraal te staan. De plaats van het Joodse ras werd daarmee een probleem. Het nationaalsocialisme gaf vorm aan dit ideaal van de Verlichting. Zij wilden dit Joodse vraagstuk definitief oplossen: de Holocaust. Daarmee zou niet alleen de christelijke religie, maar ook de Europese cultuur verantwoordelijk zijn voor de Holocaust.

Dossier 3: Beschaving

De moderne beschaving wordt gekenmerkt door moderne techniek. Het zijn vooral protestanten in landen zoals Duitsland die bij het gebruik van deze moderne techniek een voortrekkersrol hebben vervuld. De nationaalsocialisten pasten als moderne beweging deze moderne techniek toe. De Holocaust is uniek ten opzichte van andere genocides, omdat zij een schoolvoorbeeld is van hoe moderne techniek bedoeld is: op een efficiënte manier tot het gewenste resultaat komen. Daarmee zit ook de moderne beschaving in de beklaagdenbank.

Dossier 4: Verweer

Wat is het verweer van de (Duitse protestantse) kerk? De kerk zweeg. Zwijgen is echter een negatief antwoord, gebaseerd op zelfbedrog om te verdringen en te vergeten. De schuld werd bij anderen gelegd: Duitsers zagen zichzelf als slachtoffers tegenover de nazi’s als daders. Door druk van buiten kwam de schuldvraag toch op tafel. Vervolgens werd de schuld veralgemeniseerd, waardoor er geen ruimte meer was voor een concrete en specifieke schuld aan de Holocaust. Pas na vijfendertig jaar kwam een brede reflectie op de schuldvraag op gang. De synode van Rijnland sprak in 1980 uit:

“Wij belijden in ontsteltenis de medeverantwoordelijkheid voor en schuld van de christenheid in Duitsland aan de Holocaust.”

De (Duitse protestantse) kerk belijdt uiteindelijk schuld. Het blijven echter woorden waarin de crisis in religie, cultuur en beschaving slechts wordt benoemd. Deze schuldbelijdenis leidt namelijk niet tot betering in de zin dat er vervolgens gesproken wordt over bekering van de kerk.

Rechter: God van Israël

Het uiteindelijke oordeel is aan de Rechter, de God van Israël. Voor dit oordeel is van belang wat in Spreuken 28:13 staat:

“Die zijn overtredingen bedekt, zal niet voorspoedig zijn; maar die ze bekent en laat, zal barmhartigheid verkrijgen.”

De schuld is wel beleden, maar is zij ook verwerkt? De westerse kerk blijft in crisis. Het is de vraag of deze godsverduistering geen oordeel is over het niet reformeren van de westerse religie, cultuur en beschaving waarbinnen de Holocaust kon plaatsvinden.

הָאוֹר

Het Licht,

Gert Jan

[1]. Ad Prosman, De onverwerkte Holocaust: Spiegel voor de kerk van nu (Zoetermeer: Boekencentrum, 2015), 13, 33–37, 44–45, 54–55, 106–109, 116, 119, 137–143, 257.

Titelfoto: Hammer court justice book judge law clause paragraph, 2017, CC0.