Hoe reflecteert de hoofdverantwoordelijke van de Holocaust op zijn gedrag?
Deze vraag houdt ons een spiegel voor bij onze eigen zelfreflectie.

Kwaad 1: Efficiënt

Met deze hoofdverantwoordelijke bedoel ik Adolf Eichmann. Hij werd in 1961 in Jeruzalem berecht voor zijn rol in de Holocaust. Hannah Arendt deed verslag van dit proces en schreef er later een boek over [1].

Eichmann organiseerde in 1942, als hoofd van de afdeling Joodse Zaken, in opdracht van zijn superieur de bijeenkomst die later bekend zou worden als de Wannseeconferentie. Hij was niet alleen organisator, maar ook notulist. Deze bijeenkomst van hooggeplaatste nazi-functionarissen was feitelijk een overleg van het projectteam dat belast was met de technische uitvoering van de zogenoemde definitieve oplossing van het Joodse vraagstuk.

Tijdens deze vergadering werd in ruim een uur een efficiënt plan voor de gedwongen evacuatie en vernietiging uitgewerkt. De praktische uitvoering daarvan kwam vervolgens grotendeels op de schouders van Eichmann terecht.

Kwaad 2: Gedachteloos

Tijdens zijn proces in Jeruzalem maakte Eichmann niet de indruk van iemand die vanuit diepdoordachte kwaadaardigheid had gehandeld. Hij leek eerder een gewone ambtenaar die gedachteloos zijn werk had gedaan.

De sfeer tijdens de Wannseeconferentie maakt invoelbaar waarom hij nauwelijks kritisch op zijn handelen reflecteerde. Niemand twijfelde daar aan het bestaan van het Joodse vraagstuk. Ook de noodzaak van de definitieve oplossing ervan werd door alle aanwezigen als vanzelfsprekend beschouwd.

Wanneer onder leidinggevenden een dergelijke consensus bestaat, welke aanleiding heeft een individu dan nog om daartegenin te gaan?

Kwaad 3: Gewoon

We horen niet graag dat Eichmann in veel opzichten een gewone mens was. Dat betekent immers dat ook wijzelf tot vergelijkbare daden in staat kunnen zijn.

Het grootste deel van ons leven handelen we zonder voortdurend bewust na te denken. Zonder geautomatiseerd gedrag zou het dagelijks leven onmogelijk zijn. We kunnen immers niet over iedere handeling steeds opnieuw bewust nadenken. Juist daarom worden onze automatismen gevormd door de vanzelfsprekendheden van de sociale groep waartoe wij behoren en door de ideologie van de cultuur waarin wij leven. Een voorbeeld daarvan vinden we in Handelingen 17:32:

“Als zij nu van de opstanding der doden hoorden, spotten sommigen daarmede; en sommigen zeiden: Wij zullen wederom hiervan horen.”

Paulus stelt hier een vanzelfsprekendheid van het Griekse denken ter discussie. Dat leidt niet tot kritische bezinning, maar tot hoongelach. Kritische zelfreflectie is dus niet vanzelfsprekend. Vaak nemen wij de overtuigingen van onze groep of cultuur over zonder deze werkelijk te onderzoeken.

Zo lijkt ook Eichmann nauwelijks in staat te zijn geweest zijn eigen handelen, gevormd door de nationaalsocialistische ideologie, kritisch te beoordelen.

Wij kunnen echter niet meer zeggen: wij hebben het niet geweten. Daarom blijft kritische reflectie op ons eigen handelen, gevormd door de ideologie van onze tijd, een vereiste.

אֶמֶת

Waarheid,

Gert Jan

[1] Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, rev. and enl. ed. (Harmondsworth: Penguin books, 1994), 112–114, 252, 287–288.

Titelfoto: Times, Villa Marlier, Mansion of the “Wannsee-Konferenz”, 2006, CC BY-SA 3.0.