Wat is de betekenis van de Holocaust? Als reactie op deze vraag is het eerst stil, en daarna geven verschillende stemmen hun eigen zin.

Stem 1: Bijbelzin

Mijn eigen denken over de Holocaust is op een intense manier gevormd door de Bijbelzin in Romeinen 11:15:

“Want indien hun verwerping de verzoening is der wereld, wat zal de aanneming wezen, anders dan het leven uit de doden?”

De verwerping van het volk Israël is zichtbaar in de eeuwenlange buitensluiting, met als dieptepunt de Holocaust. Deze tekst zegt dat deze verwerping en daarmee de Holocaust, betekenis heeft: de verzoening van de wereld.

Stem 2: Hoofdzin

Om scherper te krijgen wat hier wordt bedoeld, geef ik een korte samenvatting van theologische gedachten hierover [1]. Israël is de kring om de Messias. De Messias en Israël zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bij de lijdende Knecht uit Jesaja gaat het om de Messias en dus ook om Israël.

De Messias moet lijden, en vanwege de Messias moet Israël lijden. God geeft Zijn Zoon over in de dood. Als zoon van God ondergaat Israël hetzelfde. Daarmee bestaat er een diepe relatie tussen het kruis en de Holocaust.

Zoals Israël de Zoon van God heeft gekruisigd, omdat zij de lijdende Knecht niet achtten, zo heeft ook de kerk Israël, de zoon van God, gekruisigd, omdat zij de lijdende knecht verachtte. De verbinding van God met Israël wordt zichtbaar in de tegen hen gerichte haat door de wereld; het volk Israël is gehaat, omdat het de zoon van God is.

Alle christenen belijden dat het lijden van de Messias betekenis heeft. Daarom heeft ook de Holocaust, als het uiterste lijden van het volk Israël, betekenis.

Stem 3: Tegenzin

Sommige auteurs maken bezwaar tegen deze verbinding van kruis en Holocaust. Het zou dan betekenis verlenen aan de Holocaust, zodat het een hanteerbare categorie wordt. De Holocaust zou daarmee een welbegrepen plaats krijgen tussen de andere gebeurtenissen in de menselijke geschiedenis en zo worden weg gerelativeerd.

De pijnlijke schuldvragen, onder meer aan de kerk, over het lijden van het volk Israël zouden daarmee zijn beantwoord en afgehandeld.

Ik wil hierop reageren met een aantal retorische vragen. Leidt het feit dat christenen betekenis toekennen aan het Messiaanse kruis ertoe dat het een hanteerbare categorie wordt? Leidt deze toekenning van betekenis aan het kruis ertoe dat de schuldvraag over de dood van Jezus niet meer wordt gesteld? Leidt het geven van betekenis aan het kruis ertoe dat het sterven van de Messias een in de menselijke geschiedenis inpasbare gebeurtenis wordt?

Stem 4: Eigenzin

Ik deins terug om mijn eigen zin te geven. Is dat niet te eigenzinnig? Ik overweeg dit keer maar te zwijgen. Echter, iedereen die mijn woorden over dit onderwerp op het internet kan achterhalen, weet wat ik heb gezegd over het Messiaanse volk.

Hoe zwaar het mij ook viel, ik heb geschreven over het verband tussen de Messias en Zijn volk, tussen het lijden van de Messias en het lijden van het Messiaanse volk, tussen kruis en Holocaust.

God heeft Zijn Zoon gegeven uit liefde (Johannes 3:16). Zonder het kruis zouden er geen christenen bestaan. Daarom behoren het lijden van de Messias en het leven van de christen bij elkaar.

Op dezelfde manier wordt zichtbaar in het lijden van Israël, culminerend in de Holocaust, dat God Zijn zoon overgeeft tot in de dood. In dit lijden draagt Israël de vloek van het verbond. Als de lijdende knecht draagt het Messiaanse volk deze vloek voor de volken.

De betekenis van de Holocaust, van dit lijden van Israël als de zoon van God, is het heil voor de volkeren.

הַתִּקְוָה

De Hoop,

Gert Jan

[1] A. van de Beek, De kring om de Messias: Israël als volk van de lijdende Heer (Zoetermeer: Meinema, 2004), 90–93, 98–119.

Titelfoto: Armin Rodler, Auschwitz II (Birkenau) concentration camp, 2017, CC BY-NC 2.0.