Welke waarden spelen er bij het klokkenluiden? Een klokkenluider is hierbij een personeelslid dat misstanden binnen een organisatie openbaar maakt.

Waarde 1: Waarheid

Ik heb als individu moeite om me deel van een sociale groep te voelen. Daarom ben ik geïnteresseerd geraakt in de figuur van de klokkenluider. Wanneer een misstand binnen een organisatie in de doofpot verdwijnt, wordt de waarheid het slachtoffer, en daarmee ook de mensen die onwetend schade ondervinden.

Daarom komen klokkenluiders op voor de waarheid. Voor hen zijn waarden als transparantie, rechtvaardigheid en integriteit essentieel. Zij zetten zich in voor het algemeen belang, om verdere schade voor de maatschappij te voorkomen. Omdat de maatschappij belang heeft bij waarheid, worden klokkenluiders wettelijk beschermd door de Wet bescherming klokkenluiders, zodat zij, indien nodig, de waarheid overeenkomstig de wet naar buiten kunnen brengen.

Waarde 2: Loyaliteit

Omdat het hier gaat om waarden als transparantie, rechtvaardigheid en integriteit, zou je verwachten dat klokkenluiders binnen organisaties gehoord worden. De waarheid mag toch gezegd worden? In de praktijk is dit echter niet vanzelfsprekend.

Een klokkenluider loopt het reële risico om weggezet te worden als verrader. Binnen elke organisatie speelt groepsdynamiek een rol. Van de leden van de groep wordt loyaliteit verwacht. Daarom is het een sociale norm om problemen intern te houden en de vuile was zeker niet buiten te hangen.

Klokkenluiders gaan in tegen deze norm. De groep reageert daarop vaak met tegenmaatregelen, zoals sociale isolatie, wantrouwen en vijandigheid. Het kan gebeuren dat de klokkenluider voor het vertellen van de waarheid wordt gestraft met degradatie of ontslag.

Door deze sociale dynamiek komen ernstige psychische klachten bij klokkenluiders ruim zes keer zo vaak voor in vergelijking met mensen in een controlegroep [1]. Het vraagt daarom veel moed om binnen een sociale groep klokkenluider te zijn. Het is immers niet denkbeeldig dat er een hoge persoonlijke prijs moet worden betaald voor het spreken van de waarheid. Door deze sociale druk zien groepsleden er vaak van af om klokkenluider te worden, met alle maatschappelijke schade van dien.

Evaluatie: Ware loyaliteit

Ik voel woede in mij opkomen. Dit is een signaal: de sociale groep gaat over mijn grens heen wanneer de waarheid ondergeschikt wordt gemaakt aan het groepsbelang. Maar wat is er mis met loyaal zijn aan de groep?

Het gedrag van Jezus werpt hier licht op. Hij treedt op als klokkenluider wanneer Hij in Mattheüs 23:14 een misstand van ambtsdragers openbaar maakt:

“Wee u, gij Schriftgeleerden en Farizeën, gij geveinsden, want gij eet de huizen der weduwen op, en dat onder den schijn van lang te bidden;”

Was Jezus dan niet loyaal? Het lijkt uit Zijn uitspraken alsof Hij niet loyaal was aan de groep. In werkelijkheid was Hij loyaal aan Zijn hemelse Vader. Dat is ware loyaliteit. Daarom trad Hij op als klokkenluider en had Hij het beste met hen voor.

הָאוֹר

Het Licht,

Gert Jan

[1] Peter G. van der Velden, Mauro Pecoraro, Mijke S. Houwerzijl ,and Erik van der Meulen, “Mental Health Problems Among Whistleblowers: A Comparative Study,” Psychological Reports 122, no. 2 (2018), 632–644. https://doi.org/10.1177/0033294118757681.

Titelfoto: Wally Gobetz, James Gordon Bennett Monument, 2007, CC BY-NC-ND 2.0.