Wat is het nut van antisemitisme?

Ik stel deze vraag omdat antisemitisme al eeuwenlang in stand wordt gehouden. Dat roept bij mij de vraag op welke onderliggende sociale belangen hier een rol spelen.

Nut 1: Het bestaan van Joden helpt om de eigen groep te definiëren

Bij het nadenken hierover biedt een sociale identiteitstheorie van antisemitisme mij inzicht. Sociale identiteit ontstaat door sociale categorisatie: mensen delen de wereld in groepen in, waarbij een in-groep wordt onderscheiden van een uit-groep.

Binnen deze categorisatie vallen Joden in de categorie anderen. Daarbij worden in de sociale perceptie zowel de overeenkomsten binnen de eigen groep als de verschillen met de andere groep overdreven. Een belangrijk categoriepaar is daarbij Jood tegenover heiden. Voor de heiden behoort de Jood tot de uit-groep en is daarmee een vreemde.

Omdat Joden worden gezien als een vreemde maar onderling sterk verbonden groep, ontstaan gemakkelijk complottheorieën. Een bekend voorbeeld is De protocollen van de wijzen van Zion, een geschrift dat pretendeert een verslag te zijn van een geheime Joodse bijeenkomst waarin een wereldwijde machtsgreep wordt voorbereid [1].

Nut 2: Het bestaan van Joden helpt om de eigen groep hoger te waarderen

Binnen sociale categorisatie wordt de in-groep meestal positief gewaardeerd en de uit-groep negatief. Omdat Joden tot de uitgroep worden gerekend, worden zij vaak gezien als minderwaardig of als niet loyaal aan de samenleving. Dit mechanisme wordt treffend geïllustreerd in Esther 3:8:

“Er is een volk, verstrooid en verdeeld onder de volken in al de landschappen uws koninkrijks; en hun wetten zijn verscheiden van de wetten aller volken; ook doen zij des konings wetten niet; daarom is het den koning niet oorbaar hen te laten blijven.”

Nut 3: Actieve discriminatie versterkt het superioriteitsgevoel in de eigen groep.

Wanneer de in-groep zichzelf als superieur ziet en de uit-groep als inferieur, wordt discriminatie gelegitimeerd. Dit kan escaleren in openlijk geweld, zoals pogroms tegen Joodse gemeenschappen.

Discriminatie wordt zo niet gezien als onrecht, maar als een logisch gevolg van de vermeende minderwaardigheid van de ander.

Nut 4: Ervaren conflict versterkt de groepsgrenzen

De scheiding tussen groepen wordt sterker wanneer er een belangenconflict wordt ervaren tussen Joodse en niet-Joodse gemeenschappen. Hoewel sociale categorisatie op zichzelf al voldoende kan zijn om vijandigheid te laten ontstaan, versterken ervaren conflicten deze vijandigheid.

Opvallend is dat Joodse gemeenschappen hierin vaak een tegenovergestelde strategie hanteren. Waar groepen geneigd zijn hun eigen uitzonderlijkheid te benadrukken, benadrukken Joodse groepen juist hun gewone karakter, in een poging antisemitisme te voorkomen.

Nut 5: Acties tegen Joden bevorderen interne samenhang

De samenhang binnen een groep neemt toe wanneer mensen zich emotioneel sterker als groepslid en minder als individu ervaren. In zulke situaties nemen mensen gemakkelijker het emotionele gedrag van de groep over.

Tijdens uitbarstingen van antisemitisch geweld vertonen mensen daardoor gedrag dat zij als individu nooit zouden vertonen. Voor deze emotionele verbondenheid is het niet noodzakelijk dat het beeld van de eigen groep of van de ander waar is. Zolang het de samenhang in de eigen groep bevordert door het benadrukken van het onderscheid met de andere groep, wordt het als betekenisvol ervaren.

Conclusie: Antisemitisme als sociaal nut

Antisemitisme blijkt sociaal nuttig te zijn voor het versterken van superioriteitsgevoelens binnen de eigen groep.

Er worden veel mooie woorden gesproken om antisemitisme te bestrijden. Daar heb ik weinig vertrouwen in. Werkelijke verandering vraagt dat het verborgen sociale nut van antisemitisme voor de eigen groep onder ogen wordt gezien en aan het licht wordt gebracht.

הָאוֹר

Het Licht,

Gert Jan

[1] Göran Larsson: Waarheid of Bedrog ? De protocollen van de wijzen van Zion, vert. Arie Pellegrom (Jeruzalem: Centrum voor Bijbelstudie en Onderzoek, 1996).

Titelfoto: Thomas Quine, Cloth for making antisemitic yellow stars, 2017, CC BY 2.0.