Hoe zit het met mijn sociale reflexen?
Hier ga ik verder waar ik in een eerder artikel ben gebleven.

Reflex 1: Handig

In mijn eigen beleving vind ik het moeilijk om mezelf te zijn binnen een sociale groep. Sommigen hebben dit gevoel omschreven als sociale angst. Er bestaat in mijn leven een voortdurende spanning tussen het verlangen om mezelf te zijn en het verlangen om bij de groep te horen.

In de loop van de tijd heb ik allerlei strategieën ontwikkeld om met deze spanning om te gaan. Om beter te begrijpen hoe dat werkt, heeft het mij geholpen iets te leren over de werking van onze hersenen.

Wij denken namelijk met twee systemen: snel en langzaam [1]. Wanneer ik intuïtief denk via de automatische, reflexmatige en onbewuste route, gaat dat snel omdat ik niets hoef af te wegen. Wanneer ik rationeel denk via de bewuste, logische route, kost dat veel meer tijd.

In de meeste situaties kiezen we daarom automatisch voor de snelle route. Dat is ook heel praktisch. Als we onze hand branden is het schadebeperkend om als reactie op de pijn snel reflexmatig te reageren en onze hand terug te trekken en niet eerst uitgebreid te gaan nadenken.

Reflex 2: Onhandig

Opvoeding en onderwijs zijn daarom voor een groot deel gericht op het aanleren van automatismen. Het probleem is echter dat niet alle aangeleerde reflexen ook werkelijk behulpzaam zijn.

Om dat duidelijk te maken noem ik mijn eigen sociale reflexen.

1. Omdat het pijn doet mij onbegrepen te voelen, trek ik mij terug. Het gevolg is dat ik mij eenzaam voel.
2. Omdat de eenzaamheid pijn doet, pas ik mij aan de groep aan. Daardoor raak ik echter vervreemd van mijzelf en voelt mijn leven zinloos.
3. Omdat die zinloosheid pijn doet, probeer ik de wereld te veranderen in een plaats waar ik wel mezelf kan zijn. Maar de wereld laat zich niet zomaar veranderen, waardoor frustratie en woede in mij opkomen.

Alles bij elkaar komt dit neer op één diepere reflex: ik wil deze pijn niet en daarom wil ik weg uit dit leven.

Dat is een gevaarlijke neiging om aan het leven te willen ontsnappen. Zo’n reflex is onhandig.

Reflex 3: Zondig

Eigenlijk is dat nog te zwak uitgedrukt. Het gaat om duistere krachten die toewerken naar mijn ondergang. Vanuit dat perspectief kost het weinig moeite om daarin de invloed van de duivel te herkennen (Johannes 8:44).

Psychologen spreken over rationalisatie: een manier waarop wij onszelf beschermen tegen gevoelens van schuld, schaamte en angst. Daarmee komen we gemakkelijk op het terrein van de leugen terecht.

Doordat ik mij lange tijd niet bewust was van mijn eigen reflexen, kon de duivel juist via die reflexen invloed op mij uitoefenen. Op die manier kreeg hij macht over mijn leven.

Dat is zonde. Anders gezegd: zo heeft God het leven niet bedoeld.

Reflex 4: Veranderbaar

Gelukkig zijn sociale reflexen aangeleerd en daarom ook weer af te leren.

Die verandering begint met bewustwording. De duivel gebruikt mijn verlangen om geen pijn te voelen om de spanning tussen mijzelf en de gemeenschap steeds groter te maken en mij uiteindelijk tot wanhoop te brengen. De Heilige Geest brengt deze strategie aan het licht. Daarmee ontmaskert Hij ook de leugen van een pijnloos leven. Het leven van Jezus laat juist zien dat pijn onlosmakelijk verbonden is met het leven in gemeenschap. Teleurstellende relaties doen pijn (Lukas 19:41). Goede relaties doen eveneens pijn wanneer de dood intreedt (Johannes 11:35).

Daarna vraagt deze verandering om het afleren van verkeerde reflexen en het aanleren van nieuwe. Dat is een moeilijk en pijnlijk proces, maar juist daartoe roept God ons op (Galaten 5:16):

“Wandelt door den Geest en volbrengt de begeerlijkheden des vleses niet.”

Daarom heeft Hij Zijn Geest gegeven, zodat deze verandering mogelijk wordt (Romeinen 8:1–26). Ik herken in mijn eigen leven de vernieuwing van mijn denken door de Heilige Geest. Maar toen de Geest, naast het in herinnering brengen van Bijbelteksten, ook in mij begon te bidden met onuitsprekelijke verzuchtingen, besefte ik dat Gods vernieuwende werk niet alleen mijn denken raakt, maar ook mijn diepste reflexen.

חַיִּים

Leven,

Gert Jan

[1] Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (New York, NY: Farrar, Straus and Giroux, 2011), 17–105.

Titelfoto: Circe Denyer, Pinball, CC0 1.0.